शब्दहरू काे जन्मकथा- मुकुन्द शरण उपाध्याय

विचार/ब्लग

मुकुन्द शरण उपाध्याय …                                     शब्दहरू काे जन्मकथा
=============
शब्द हरू काे जन्म सँग गजब गजब का प्रसङ्ग जाेडिएका हुन्छन् । कुनै शब्द ले संस्कृति बाेकेका हुन्छन् त कुनै ले महत्त्व पूर्ण घटना वा इतिहास । शब्द काे सहायता ले ठूला ठूला समस्या काे हल पनि हुन्छ र गम्भीर रहस्य पनि उद्घाटित हुन्छन्। शब्द लाई हल्का पारा ले लिन हुँदैन । अस्तु,
=

शब्दशक्ति काे एस प्रस‌ंग मा आज मँ ‘ घाघरा ‘ शब्द सँग जाेडिएकाे प्राचीन कथा लाई सम्झने प्रयास गर्छू । घाघरा एउटा सुप्रसिद्ध नदी काे नाम हाे । याे नदी अहिले हिन्दुस्थान मा बग्दछ । तर एसकाे मुहान आज पनि नेपाल काे लिम्पियाधुरा नै हाे । याे नदी लिम्पिया देखि टनकपुर क्षेत्र सम्म काली वा महाकाली नै भनेर चिनिन्छ । टनकपुर तिर याे शारदा नाम ले प्रसिद्ध छ। तेस पछि टनकपुर बाट अगाडी हिन्दुस्थान काे साकेतवन सम्म र शायद तेस पछि महागङ्गा सम्म पनि याे नदी शारदा नै भनिन्थ्याे हाेला । तर कालान्तर मा साकेतवन मा घटित भएकाे एउटा सानाे तर हृदय छुने घटना का कारण ‘ शारदा ‘ बाट ‘ गर्गरा ‘ र गर्गरा बाट गागरा तथा गागरा बाट ‘ घाघरा ‘ मा परिणत हुन विवश भयाे याे नदी, तर कसरी ?
=
एस्ताे घटना कसरी भयाे भने प्राचीन समय मा साकेत वन भन्ने एउटा राम्राे तपाेवन थियाे । वन मा अनेक थरी फलफूल र कन्दमूल पाइने हुनाले त्याहाँ कुटिया बनाएर एकान्त साधना गर्ने ऋषि र साधु सन्त का केत (कुटिया) हरू बन्न थाले । तेसरी केत अर्थात् कुटिया हरू भएकाे त्याे तपाेवन ‘ आ समन्तात् केताः यत्र ‘ भन्ने अर्थ मा ‘ साकेत ‘ बनेर अनि तेस पछि साकेतवन नाम बाट चिनिन थाल्याे । याहाँ स्मरणीय के पनि छ भने प्राचीन परम्परा मा अति सामान्य कुटिया लाई केत अल्लि राम्राे कुटिया लाई केतन र अझै राम्राे कुटिया लाई निकेतन भनिन्थ्याे । संस्कृत भाषा कति अद्भुत छ भने याहाँ शब्द काे सानाे सानाे अंश मा पनि कुनै तात्पर्य लुकेकाे भेटिन्छ ।
=
हाे, एही साकेत वन मा त्रेता युग मा अयाेध्या का राजकुमार राम आफ्ना बुवा दशरथ काे आज्ञा अनुसार १४ वर्षीय वनवास काे क्रम मा पत्नी सीता र भाई लक्ष्मण सहित आइपुगेका थिए र केही अवधि का लागि कुटिया बनाएरै बसेका थिए । श्रीराम त्याहाँ तपस्वी हरू काे संगत गर्ने र उनीहरू काे सेवा गर्ने इच्छा ले आएका थिए । सम्भवतः उनले केही वर्षै त्याहाँ बिताएका थिए पनि ।
=
श्रीराम काे याे सानाे परिवार त्याे चाैधवर्षे वनवास काे क्रम मा जहाँ पुग्थ्याे तहीँ माटा का भाँडा ले काम चलाउने गर्थ्याे । माटा कै तसला, माटा कै गाग्री र माटा कै डेक्ची । थाल र कचाैरा भने पत्रावली अर्थात् टपरी र बाेहता हुन्थे। एसरी चल्थ्याे राम परिवार काे वन्य जीवन । स्थानीय ऋषि हरू पनि तेसै गर्थे, अथवा ऋषि हरू बाटै रामपरिवार ले याे कुरा ग्रहण गर्याे हाेला। एसरी आफ्नाे दैनिकी चलाउँदै साकेत वन मा तपाेमय जीवन बिताएका थिए वनवासी राजकुमार ले। उता अयाेध्यापुरी काे नन्दीग्राम मा पनि ठीक एही शैली अपनाएका थिए उनका भाई भरत ले ।
=
तर साकेतवन मा बस्ती साह्रै पातलाे हुनाले त्याहाँ सम्म माटा का भाँडा बाेकेर कुमाले हरू आउन्नथे, एसर्थ वनवासी हरू ले कुनै नयाँ भाँडाे चाहियाे भने तपाेवन बाट धेरै टाढा पुगेर ल्याउनु पर्थ्याे । राम परिवार मा पनि एक पटक तेस्तै समस्या पर्याे र लक्ष्मण ले सुदूर गाउँ मा गएर नयाँ गर्गर ल्याए । गर्गर अर्थात् माटा काे गाग्राे। तेस गर्गर मा शारदा नदी मा पुगेर पानी ल्याउने काम राम वा लक्ष्मण ले नै गर्थे, सीता जी भाेजन तयार गर्थिन्, दूना र टपरी गाँस्थिन् ।
=

एक दिन राम लक्ष्मण कतै जाने काम पर्याे । सीता लाई कुटिया मै छाेडेर । तेस्ताे पर्दा ऋषिपत्नी हरू सीता लाई साथ दिन रामकुटिया मै आउने गर्थे । तर कुटिया मा भएकाे गर्गर मा तेस दिन पानी पर्याप्त थिएन । साथी हरू आउने दिन पिउने पानी काे कमी नहाेस् भनेर सीता स्वयं नै गर्गर लिएर नदी मा पुगिन् । नदी काे वेग ठूलाे र तेजिलाे थियाे र साथी हरू आइपुग्नु भन्दा अगावै कुटी मा पानी पुर्याउने केही हताराे पनि थियाे सीता लाई। एसर्थ शीघ्रता पूर्वक गर्गर लाई नदी मा डुबाउने क्रम मा नदी काे वेग ले गर्गर लाई सीता काे हात बाट फुत्काइदियाे र माटा काे त्याे प्रिय गर्गर विशाल नदी मा बगेर विलीन हुन पुग्याे । सीता दुःखित बनिन्, किन कि याे तेही गर्गर थियाे जसका निम्ति देवर लक्ष्मण ले लामाे यात्रा गर्नु परेकाे थियाे लगभग दिन भरि काे।
=

साकेत वन मा बस्दा बस्दै श्रीराम परिवार एति धेरै लाेकप्रिय भएकाे थियाे कि तपाेवन का निवासी ऋषि र ऋषिपत्नी हरू मा एस घटना ले ठूलाे चर्चा पायाे । याे चर्चा सुदूर गाउँ हरू सम्म पनि पुग्याे । सून र चाँदी का भाँडा हुने घर की छाेरी र तेस्तै सम्पन्न अयाेध्या दरबार की बुहारी सीता काे कष्टमय जीवन काे विवरण ले साकेत वरपर का जनता लाई भावुक बनायाे, धेरै कुरा एस घटना सँग जाेडिएर आए । मुख्य कुरा त सीता काे सज्जनता र उनी प्रति काे गहिराे सहानुभूति ले याे घटना घर घर मा चर्चित हुन गयाे।
=

त्याे सानाे तर मार्मिक घटना पछि शारदा नदी काे नामै गर्गरा नदी रहन गयाे । गर्गरा नदी अर्थात् ‘ गाग्रे खाेलाे ‘ अथवा गाग्राे खाने नदी। एही गर्गरा नाम कालान्तर मा ‘ गागरा ‘ नदी मा परिणत भयाे अर्थात् गर्गरा नाम का अक्षर मा भाषाविज्ञान ले आफ्नाे हैकम चलाउन शुरू गर्याे । उसले अर्थात् भाषाविज्ञान ले सर्वप्रथम क्षतिपूर्ति मा दीर्घ हुनु पर्ने नियम काे प्रयाेग गर्याे र गर्गरा लाई गागरा बनायाे । तेस पछि उसले महाप्राणीभवन काे अस्त्र प्रयाेग गर्याे र गर्गरा काे गकार लाई घकार मा परिणत गराएर गागरा लाई घाघरा बनाइदियाे । एसरी हाम्राे महाकाली वा शारदा वा गर्गरा वा गागरा नदी घाघरा मा परिणत भयाे र नाम का कारण हामी मध्ये कति ले त चिन्नै नसकिने पनि बन्याे ।
=

भाषाविज्ञान र लाेककथा मा
आधारित रहेर लेखिएकाे ।

Facebook Comments

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

19 − three =